Türkmen baharynyň hakyky ajaýyp pursaty Köpetdagyň eteginiň düzlük we daglyk ýerlerini jadyly görnüşde özgerdýän liliýalar maşgalasyna degişli bolan kösükli ösümlikleriň — ýabany çigildemleriň güllemegidir. Tebigatda duş gelýän çigildemiň 16 görnüşiniň 9-sy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.

«Neýtralnyý Turkmenistan» gazetiniň berýän maglumatyna görä, Buze ady bilen belli bolan türkmen we sogd çigildemleri mart aýynyň başynda beýlekilerden öz güllerini has ir açýar. Buze çigildeminiň gülleri kiçi, reňki sarymtyl we üç ýyldyz şekilli bolup, gijelerine ýapraklaryny bükýän sitruslaryňky ýaly hoşboý ysy bar. Sogd çigildeminiň gülleri kiçi, açyk gülgüne reňkli, ýyldyz şekilli, diametri üç santimetre deňdir. Bu ösümligi Garagum çölüniň düýplerinde we düzlüklerinde, şeýle hem toýunly meýdanlarda tapyp bolýar.

Merkezi we Günbatar Köpetdagyň daglarynda ösýän endemik türkmen çigildemi özboluşlydyr: onuň ýekeje güli bolýar, ýöne käwagt bir sogan kökünden birnäçe gül hem emele gelip bilýär.

Bathyzda we Garabilde ösýän endemik Guşgy çigildemi çägeli düzlükde, daglaryň aşaky guşagynda, çal topraklarda gögerýär. Onuň uly, käse şekilli, ýagty gyzyl güli bar, onuň boýy 8 santimetre we diametri 7 santimetre ýetýär. Ol mart aýynyň ilkinji on gününden başlap 3-4 hepdeläp gülleýär.

Leman çigildemi Türkmenistanyň «Gyzyl kitabyna» girizilendir, ol Bathyzda we Gündogar Köpetdagda giňden ýaýrandyr. Gülleri has iri, boýy ýedi santimetre ýetýär, gülýapragy açyk sary, mämişi, gyzyl bolup biler. Mart aýynda 20 güne çenli gülleýär.

Endemik Guguň çigildemi Merkezi we Günorta-Günbatar Köpetdagyň daglarynda ösýär. Onuň gyrmyzy-gyzyl güli örän uly we käse şekilli. Ol dag etekleriniň toýunsow toprakly ýapgytlarynda we çöl zolagynda ösýär.

Iki tarapynda gök, tüýli, birneme buýra ýapraklary bolan goçak çigildem Köýtendagyň orta sebitleriniň ýazky otluk ösümlikleriniň iň ajaýyp görnüşidir. Onuň gülleri tebigatda 10 sm beýiklige ýetip bilýär, ösümligiň öz boýy bolsa 30 sm ýetýär.

Wilsonyň çigildemi seýrekdir, ol diňe Merkezi we Demirgazyk-Günbatar Köpetdagyň daşly eňňitlerinde we üsti tekiz belentliklerinde ösýär, mart aýynda ýekeje ownuk güli gülleýär. Gülüň düýbi konus şekilli, düýbünde inçe zolak görnüşli kiçijik gara tegmilli gyrmyzy reňkli bolýar.

Çigildem gülüniň ýaşlyk döwri 17 ýyla çenli dowam edýär. Soňra çigildem işjeň ulalma, garrama we ölme döwürlerini başdan geçirýär. Ösümlik 70 ýyla çenli ýaşap bilýär! Ösümligiň ilkinji gezek güllemegi üçin on ýyldan gowrak wagt gerek bolýar. Ýaş ösümlik bir ýyl gülläp, indiki ýyl dynç alyp biler: bularyň hemmesi sogandaky toplanan iýmit maddalarynyň mukdaryna baglydyr. Çigildem güli doly güýjüne ýetenden soň, ol ýene birnäçe onýyllyklaryň dowamynda gülleýär. Wagtyň geçmegi bilen güllemegiň arakesmeleri we kem-kemden pese gaçmagy bolup geçýär.

Daşky gurşawy goraýjylar adamlary çigildemleri görenlerinde ýygmazlyga çagyrýarlar. Tebigatdan aýrylan bir gül geljekde tebigata ýüzlerçe meňzeş ösümlikden mahrum edip biler. Köp adamlar sogansyz gül ýygmak tebigata zyýan ýetirmeýändigini aňladýar diýip pikir edýärler. Bu nädogry pikirdir: güllemek döwründe ýapraklardan fotosintez arkaly iýmit maddalaryny öz baldagyna siňdirýär we yzyna soganjygyna geçirýär, sebäbi ol ähli gorlaryny güli emele getirmek üçin «sarp edýär». Baldagy bolmasa, soganjyk gowşaýar we indiki ýyl diňe bir ýaprak emele getirip bilýär. Eger çigildemler bir ýerden yzygiderli ýygylyp durulsa, tohumlary ýaýratmazdan onuň köpelişi azalyp biler. Ýüzlerçe täze tohumy öz içine alýan uly miwäniň - üç taraply gülli ösümligiň ösüp ýetişmegi üçin çigildemleriň güllemegini tamamlamaga mümkinçilik bermek möhüm bolup durýar.