Ýaz – bag ekmek üçin ýylyň iň gowy döwürleriniň biridir. Topraga ýyly girýär, çyglylyk ýeterlik we öňde uzak, ýyly möwsüm bar, şol döwürde ýaş agaçlar kök urup we berkäp ýetişýär. Şeýle-de bolsa, netije esasan agaçlaryň görnüşiniň dogry saýlanmagyna, ekilýän ýerine we wagtyna, şeýle hem dogry usulda ekilmegine baglydyr. Bu makalada biz Türkmenistanyň şertlerinde haýsy agaçlaryň ýazda ekmek üçin amatlydygy we nädip bu işi netijeli geçirmelidigi barada gürrüň bereris.

Türkmenistanyň klimatynyň aýratynlyklary we agaçlaryň saýlanyşy

Türkmenistan güýçli kontinental klimaty bilen tapawutlanýar: yssy we gurak tomus, sowuk gyş, ygalyň az mukdary. Şonuň üçin ekmek üçin agaç saýlanylanda, ilkinji nobatda, ýokary temperatura, çyglylygyň ýetmezçiligine we gurakçylyga çydamly hem-de ýylylygy söýýän görnüşleri ileri tutmak möhümdir.

Erik, şetdaly, nar, beýi, injir, üzüm, şeýle hem almanyň we armydyň yssy howa şertlerine uýgunlaşan dürli görnüşleri Türkmenistanda üstünlikli ösýän miweli agaçlaryň hataryndadyr. Dogry ideg edilende bu baglar bol hasyl berýär we tomsuň yssy howasyna gowy çydaýar.

Bezeg we saýaly agaçlaryň arasynda iň meşhurlary garagaç, çynar, derek, ak akasiýa, sazak we tut agaçlarydyr. Bu agaçlar köpden bäri türkmen tebigatyny bezäp gelýär, olara ideg etmek aňsat, çalt ösýärler we yssy howa ýeňil döz gelýärler.

Köplenç, bag meýdançalaryny we howlulary bezemek üçin hoz hem saýlanýar – bu agaç uzak ömürli bolup, gür kölege we gymmatly miwe berýär. Ýeterlik derejede suwarylanda ol türkmen şertlerinde gowy ösýär.

Haçan ekmeli: amatly möhletler

Türkmenistanyň şertlerinde ýazky bag ekmek möwsümi, adatça, fewral aýynyň ahyrynda ýa-da mart aýynda, ýurduň demirgazyk sebitlerinde bolsa aprel aýynyň başynda geçirilýär. Esasy üns berilýän zat topragyň we agajyň ýagdaýydyr: ýer eremeli we biraz ýyly bolmaly, şeýle hem nahallardaky pyntyklar heniz ýarylyp başlamaly däl.

Hut şu gysga döwürde — işjeň şire akymy başlamazdan öň — agaç dynçlyk ýagdaýynda bolýar we başga ýere göçürilmek stresine has aňsat çydaýar. Eger gijä galyp, agajy ýapraklar eýýäm açylyp başlandan soň ekseňiz, onuň ýaşaýyşa ukyplylyk derejesi ep-esli azalýar: ösümlik birbada üstki bölegini ösdürmäge we zeper ýeten köklerini dikeltmäge güýç sarp edýär, bu bolsa, köplenç, onuň guramagyna getirýär.

Şeýle hem Türkmenistanyň günorta sebitlerinde ýazyň ir başlanýandygyny we yssy howanyň çalt gelýändigini ýatda saklamak möhümdir, şonuň üçin ekmek işini gijikdirilmeli däl. Iň gowusy, tomsuň yssy howasy gelmezden öň agajyň kök urmagy üçin ähli işleri mart aýynyň ahyryna çenli tamamlanmaly.

Nahaly saýlamak: nämä üns bermeli

Agajyň geljegi, esasan, ekilendäki ýagdaýyna baglydyr. Nahal satyn alanyňyzda birnäçe görkezijilere üns beriň.

Kök ulgamy gowy ösen bolmaly, çüýreme, gurama ýa-da zeperlenme alamatlary bolmaly däl. Sagdyn kökler döwülende açyk reňkli bolýar. Nahalyň sütüni göni bolmaly, döwülme, kesim we kesel alamatlary bolmaly däl. Gabyk tekiz we maýyşgak bolmaly, gasynlar bar bolsa, bu suwuň ýetmezçiligini aňladýar.

Miweli agaç nahallaryny ekmek üçin iň amatly ýaş bir-iki ýyldyr. Garry ösümlikler has uly görünseler-de, uýgunlaşmakda kynçylyk çekýärler. Toprak bilen doldurylan gaplarda ýapyk kök ulgamy bolan nahallar, kökleri açyk bolan nahallara garanyňda has gowy ösýär, olary gijräk hem ekmek bolýar.

Nahallary abraýly nahalhanalardan ýa-da ösümligiň görnüşini we gelip çykyşyny tassyklap bilýän ygtybarly satyjylardan satyn almak maslahat berilýär.

Bag ekiljek ýeriň we çukuryň taýýarlanylmagy

Ýeri dogry şekilde taýýarlamak agajyň köp ýyllaryň dowamynda kemçiliksiz ösmeginiň baş şertidir. Miweli agaçlaryň köpüsi güýçli ýellerden goralan, açyk, Gün şöhlesi düşýän ýerleri halaýarlar. Ýerasty suwlaryň derejesi ýokary bolan ýerlerden gaça duruň, sebäbi olaryň toprak gatlagyna golaý bolmagy kök ulgamyna zyýan ýetirýär.

Bag ekiljek çukury öňünden taýýarlamak gerek – iň amatlysy güýzde taýýarlamak, ýöne bu mümkin däl bolsa, ekmezden azyndan 2-3 hepde öň çukur açylmaly. Bu topragyň çökmegine we durnuklaşmagyna mümkinçilik berýär.

Çukuryň ululygy agajyň görnüşine baglydyr, ýöne umumy ölçegler şeýleräk: çuňlugy – 60–80 santimetr, diametri – takmynan bir metr. Hoz ýa-da çynar ýaly has uly agaçlar üçin has uly çukur gazylýar.

Düýbüne 10-15 santimetr galyňlykdaky suw akdyryjy gatlak — ownuk çagyl, keramzit ýa-da döwülen kerpiç goýulýar. Bu, esasanam, suw durgunlaşýan agyr toýun topraklarda möhümdir. Soňra çukur dökün garyndysy bilen doldurylýar: topragyň üstki gatlagy çüýrän ders ýa-da kompost bilen, takmynan, ikiden bire çenli gatnaşykda garyşdyrylýar, agaç küli we superfosfat goşulýar. Türkmenistanyň şor ýa-da çägesöw topraklarynda organiki maddalary goşmak has peýdalydyr — ol topragyň gurluşyny gowulandyrýar we çyglylygy saklaýar.

Ekmegiň usuly: ädimme-ädim gollanma

Çukur taýýar bolandan we nahal saýlanandan soň, ekmäge girişip bilersiňiz. Bu iş aňsat, ýöne seresaplylygy we ähli zada ünsli çemeleşmegi talap edýär.

Ekmezden öň nahalyň köklerini birnäçe sagatlap suwda saklamak maslahat berilýär – bu olaryň turgoryny dikeltmäge we ýaşaýşa ukyplylygyny gowulandyrmaga kömek eder. Şeýle hem suwa kök dörediji stimulýator goşup bilersiňiz.

Çukuryň merkezinde iýmitlendiriji garyndydan kiçijik depejik emele gelýär. Nahal bu depede dikligine ýerleşdirilip, kökleriniň egilmeginiň ýa-da burulmagynyň öňüni almak üçin olar gyralygyna seresaplylyk bilen ýaýradylýar. Daýanç hökmünde nahalyň ýanyna direg agajy kakylýar, soňra nahal şoňa daňylar.

Kök boýnunyň ýerleşýän ýerine – sütüniň kök bilen birleşýän ýerine aýratyn üns berilýär. Ol ýer bilen deň ýa-da 3-5 santimetr ýokarda bolmaly. Kök boýnuny gaty çuňňur gömmäň: bu iň köp ýaýran ýalňyşlyklaryň biridir, bu gabygyň çüýremegine we agajyň ölmegine getirýär.

Çukur toprak bilen ýuwaş-ýuwaşdan, 15–20 santimetrlik gatlaklar bilen doldurylýar, kökleriň töweregindäki howa boşluklaryny aýyrmak üçin her gatlagy elleriňiz ýa-da aýaklaryňyz bilen ýeňiljek basmaly. Çukur doldurylandan soň, agajyň sütüniniň töwereginde halka – gyralary toprak bilen örtülen, diametri 50–60 santimetr bolan kiçijik çöketlik emele gelýär. Bu bolsa suwaryş wagtynda suwuň ýaýraman, gönüden-göni köklere aralaşmagyna mümkinçilik berýär.

Ekişden soňky suwaryş we ideg

Ekilenden soň agaç derrew gowy suwarylýar – her ösümlik üçin azyndan üç-dört bedre. Suw haýallyk bilen guýulýar, suwuň ýuwaş-ýuwaşdan siňmegine mümkinçilik berilýär. Suw siňdirilenden soň, agajyň sütüniniň töweregindäki ýer  5-7 santimetr galyňlykda saman gatlagy, guran ýapraklar, ders ýa-da agaç gyryndylary bilen örtülýär. Örtük topragyň çalt guramagynyň öňüni alýar, bu bolsa Türkmenistanyň howa şertlerinde has möhümdir.

Ekilenden soňky ilkinji iki-üç hepdede nahal yzygiderli suwarylmaly – howa şertlerine baglylykda, her üç-dört günde bir gezek. Agaç kök uran wagty suwarmagyň ýygylygy azaldylyp bilner, ýöne tomus aýlarynda ýaş agaçlar yzygiderli suwarylmaga mätäçdir.

Nahal daýanç diregine ýumşak ýüp ýa-da ýörite lenta bilen daňylýar, sütüniň gysylmagynyň öňüni almak üçin az mukdarda goşmaça ýer galdyrylýar. Daýanç diregi nahal ýeterlik kök urança – adatça bir-iki möwsüm ýelden goraýar.

Ekilenden soňky ilkinji ýylda köp mukdarda azot dökünini ulanmak maslahat berilmeýär, sebäbi bu kökleriň ösmegine zyýan ýetirip, diňe ýapraklaryň ösüşini artdyrýar. Nahal ekilende çukura ýerleşdirilen dökün garyndysy hem ýeterlikdir.

Birnäçe goşmaça maslahatlar

Ýazky bag ekiş – geljege maýa goýumdyr: ol sizi ýyllarboýy begendirjek miweli baga ýa-da kölegeli howla öwrüler. Tagallalaryňyzyň biderek gitmezligi üçin birnäçe ýönekeý düzgüni ýadyňyzda saklaň. Ýer heniz sowuk wagty, gaty ir nahal ekmäge howlukmaň – kökler şeýle toprakda ösmez, diňe çüýrär. Yssy howa gelýänçä hem garaşmaň. Ekzotik görnüşleri gözlemegiň ýerine, ýerli howa şertlerine uýgunlaşan ýerli ösümlikleri saýlamak has gowudyr. Şeýle hem ilkinji ýylda yzygiderli suwarmak – isleg däl-de, agajyň ýaşamagyna gönüden-göni täsir edýän zerurlykdyr.

Dogry ekilen we ideg edilen agaç sizi bary-ýogy birnäçe ýylyň içinde kölege, miwe we gözellik bilen sylaglar hem-de islendik bagyň ýa-da howlynyň bezegine öwrüler.