1960-njy ýylyň sentýabrynda Sergeý Filatowyň çapyksuwarlyk etmeginde türkmen ahalteke bedewi Absent Rimde geçirilen Olimpiýa oýunlarynda ýeňiş gazanyp, Sowet atçylyk sportuna ilkinji altyn baýragy getirdi. Bu bedew çapuw meýdançasy üçin däl-de, müňlerçe ýyl bäri gumda we uzak syýahatlara münmek üçin ösdürilip ýetişdirilen ahalteke tohumynyň wekilidi.

Eksterýer we çydamlylyk: tyllasow gum öwüşginli bedew

Ahalteke atyny kölegesinden tanaýarlar. Olaryň adaty boýy takmynan 160 santimetre, aýak böleginiň uzynlygy bolsa 19-20 santimetre ýetip, beden gurluşy örän inçeden artykmaç ýagsyzdyr. Uzyn boýny, bedeni boýunça uzap gidýän çyzyklar, ýukajyk derisi, seýrek duşýan owadan ýaly hem-de öň saçlary bedewe özboluşly gözellik berýär. Endamy bolsa adaty atlaryňkydan has ýaldyrap durýar. Şonuň üçin hem bu atlaryň metal hili ýalpyldysy bar.

Bu gurluş türkmenleriň bedewi babatda asyrlaryň dowamyndaky alada edip, ony kadaly ýetişdirendiginiň netijesidir. Çapyşyklar tiz atlaryň arasynda gysga aralyga geçirilip, uzak atly ýörişler bilen gezekleşdirilipdir. Atlaryň iýmiti bolsa kadaly hem ýokumly bolupdyr. Ine, şeýle ideg hem bu tohumyň çydamly we çakgan bolup çykmagyna ýardam edýär. Muny anyk mysal bilenem delillendirip bolar: 1935-nji ýylda türkmen çaparmanlary ahalteke we ýomut atlarynda Garagum çölünden, Üstýurtdan aşyp, Gazagystanyň sähralarynyň üsti bilen 84 günüň dowamynda Aşgabatdan — Moskwa çenli 4300 kilometr ýol geçipdirler.

At çapyşyklarynyň ýygy geçirilmegi häzirki döwürdäki ýaly ýaryşlara guramaçylykly pul goýmalaryň döremegine getiripdir. 1860-njy ýyllarda telekeçi Žozef Oller Parižde häzirki zaman pari-mutuel pul goýmalarynyň başlangyjy bolan «pari mutuelle-i» ýola goýýar. Bu pudak soňlugy bilen at çapyşyklarynyň çygryndan çykyp, has-da giňeldi we GDA-nyň birnäçe ýurdunda häzir döwlet ygtyýarnamalary esasynda işleýär.

Emma welin sport ýaryşlaryny yzarlamak we oňa pul goýmak — bu iki sany aýry zat, şol sebäpdenem hemmeler oňa töwekgelçilik edip pul goýup bilmeýär. Şu ýerde hem bukmekerlik hyzmatlarynyň bonuslarynyň peýdasy degýär. Mysal üçin, Belarusyň «Fonbet» bukmekerlik kompaniýasynda promokodlar mugt pul goýmagy, ýagny operator tarapyndan tölenýän puly goýmagy işjeňleşdirip biler. Şeýle aksiýalaryň şertleri bukmekerler baradaky ýöriteleşdirilen web saýt bolan «Legalbet»-de jikme-jik düşündirilýär.

Konkur we ýörişler: Çapyşyklardan daşarky ugurlar

Ahalteke atlarynyň esasy başarnygy — päsgelçiliksiz ýolda ylgamak. Muny ahalteke atlaryny ösdürip ýetişdirmek merkeziniň hünärmenleri aýdýarlar. Bu diýildigi diňe bir çapyşygyň ýoly däldir. Bu tohumyň konkurdaky şöhratyny dünýäniň sport ussady Wiktor Lisitsynyň münen owadan Penteli atly aty gazanmagy başardy. 1969-njy ýylda ol SSSR-iň çempionatynyň «Ýokary derejeli» ýaryşynda ikinji orny eýeledi, iki ýyl soň bolsa SSSR-iň Kubogyny gazandy.

Ahalteke bedewleriniň arasynda çapyşykda Mansur atly bedew aýratyn tapawutlanan bolsa, uzak aralyklara geçirilen ýaryşlarda 1999-njy ýylda Peýkam atly at Moskwanyň aýlawlaýyn awtoulag ýolunda 120 kilometr aralyga geçirilen ýaryşda ýeňiş gazandy.

Ahalteke atlary arenalarda seýrek duş gelýärler. Munuň hem iki sany sebäbi bar. Bu tohum az sanly we ol özboluşly çemeleşmäni talap edýär: bu atlar gödek çemeleşmä örän duýgur bolup, kimiň nähili hereket bilen seredýändigini ýadynda saklaýar, şonuň üçin has erkin atlara öwrenişen çapyksuwarlar ahalteke atlary bilen işlemegi kyn we sabyrlylygy talap edýän iş hasaplaýarlar.

Ahalteke we arassa ganly münülýän atlar: tizligiň iki ýoly

At tohumlaryny saýgaryp-seljermek ýeňil-ýelpaý däl, aýratynam arassa ganly hasaplanýan atlary tanamak ýeňil düşmeýär. Emma ahalteke atlary has gadymy we iňlis çapuw atlarynyň ata-babalarynyň biri hasaplanýarlar. At çapyşyk ýodasynda olar iňlis ýaryş atlaryndan soň, ikinji orunda durýarlar. Gysga aralyklarda ahalteke atlarynyň ylgaw ukyplary has-da ösendir, ýöne uzak aralyklara çapyşyp bilmeýärler. Muňa garamazdan, köp günlük uzak aralyklara geçirilýän ýaryşlarda bolsa bu atlar näderejede çydamlydyklaryny äşgär edýärler.

Bu atlaryň arasyndaky esasy üç tapawut:

- Gelip çykyşy. Ahalteke atlary Ahal ýaýlalarynda azyndan üç müň ýyl mundan ozal ösdürilip başlanypdyr; arassa ganly münülýän atlar diýýänimiz XVII-XVIII asyrlarda Angliýada Gündogar atlaryndan ýetişdirilipdir.

- Ýöriteleşme. Iňlis çapuw atlary çapuw meýdançasynda geçirilýän ýaryşlara ýöriteleşdirilip seýislenipdir; ahalteke atlary bolsa hem çapuw, hem münmek, hem konkur, hem-de ýöriş üçin peýdalydyr.

- Howa şertleri. Ahalteke atlary çöl şertlerinde ösdürilip ýetişdirilensoň, suwsuzlyga çydamlydyr we islendik ýere tiz uýgunlaşýar; iňlis atlary bolsa diňe Angliýanyň ýumşak, çygly howasyna uýgunlaşandyr.

Ine, şundan görnüşi ýaly hem onuň dünýä sportundaky orny uludyr. Köpçülikleýin ýerlerde we inçe ýöriteleşmäniň bar ýerinde bu tohum atlary bäsleşmeýärler. Ýöne ahalteke atlary ähli ugurlarda diýen ýaly tapawutlydyr. Munuň özi gum şertlerinde müňlerçe ýyllyk seleksiýanyň oňyn netijä eýediginiň subutnamasydyr.

Ýewropada ilkinji gezek: Niderlandlarda geçirilen dünýä çempionaty we gözellik bäsleşigi

Taryhyň bu tapgyrynda ahalteke atlary sentýabr aýynyň başyna täze bir sahypany ýazar. 2026-njy ýylyň 4 — 6-njy sentýabry aralygynda Niderlandlar Patyşalygynyň Limburg welaýatynyň Kronenberg şäherindäki «Pilbergen» atçylyk-sport merkezi ahalteke atlarynyň arasynda atly sport we gözellik bäsleşiginiň dünýä çempionatynyň geçiriljek ýerine öwrüler. Bu Ýewropada geçirilýän şu hili ýaryşlaryň taryhda ilkinjisidir. Gözellik bäsleşigini bilelikde guraýjy hökmünde Ýewropa ahalteke atçylyk assosiasiýasy çykyş edýär, türkmen tarapyndan bolsa bu giň gerimli çäräniň guramaçysy «Türkmen atlary» döwlet birleşigidir. 1-nji iýulda Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde geçirilen brifingde, şeýle hem Niderlandlarda degişli türkmen ilçisi bilen Niderlandlar Patyşalygynyň daşary işler ministriniň orunbasarynyň arasynda geçirilen duşuşykda bu çärä taýýarlyk işleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Garagum çölüniň çägeliklerinde müňýyllyklaryň dowamynda kemala getirilen ahalteke atlary üçin bu çäreler Ýewropa giňişliginde belent şöhrata eýe bolmak üçin nobatdaky ädimdir. Bu gezek diňe bir sportda däl-de, eýsem, sergilerde hem türkmen bedewiniň şan-şöhraty yklyma ýaň salar.